Raport dla Komisji Europejskiej w roku 2025 - Monitoring Ptaków Polski

Artykuł 12 Dyrektywy Ptasiej nakłada na państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązek raportowania postępów we wdrażaniu dyrektywy. Raport złożony przez Polskę w roku 2025 obejmował lata 2019–2024.

Na czym polega raportowanie z Dyrektywy Ptasiej?

Artykuł 12 Dyrektywy Ptasiej (DP) zobowiązuje państwa członkowskie Unii Europejskiej do regularnego sprawozdawania postępów we wdrażaniu jej zapisów. W 2011 r. Komisja Europejska (KE), po konsultacji z państwami członkowskimi, przyjęła nowe procedury raportowania, kładąc nacisk na informacje dotyczące wielkości oraz trendów populacji wybranych gatunków ptaków. Lista gatunków podlegających raportowaniu jest każdorazowo ustalana przez KE przed rozpoczęciem danego okresu raportowego i obejmuje wszystkie lęgowe gatunki ptaków oraz wybrane gatunki w okresie przelotów i zimowania.

Na mocy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie dostosowania obowiązków sprawozdawczych w dziedzinie ustawodawstwa dotyczącego środowiska, zmieniono również częstotliwość raportowania – zsynchronizowano raportowanie z art. 17 Dyrektywy Siedliskowej i art. 12 Dyrektywy Ptasiej, dzięki czemu obecnie raporty dla obu aktów prawnych przygotowywane są w cyklu sześcioletnim (z wyłączeniem raportowania derogacji z Dyrektywy Siedliskowej).

Zakres raportu za lata 2019–2024

Raport został przygotowywany zgodnie z wytycznymi obowiązującymi na okres 2019-2024 dostępnymi na stronach EIONET pod adresem: https://cdr.eionet.europa.eu/help/birds_art12.

Każdy kraj członkowski składa raport w dwóch częściach. Część A obejmuje tzw. raport ogólny, który przedstawia przekrojowy obraz wdrażania Dyrektywy Ptasiej w danym państwie. Opisuje najważniejsze osiągnięcia uzyskane dzięki jej realizacji, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju sieci Obszarów Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 oraz przykładów tzw. „success stories”, takich jak znacząca poprawa trendów populacyjnych poszczególnych gatunków.

Sekcja ta zawiera również informacje techniczne, m.in. odnośniki do krajowych źródeł dotyczących wdrażania dyrektywy, w tym sieci Natura 2000, monitoringu i przepisów prawnych, a także wykaz kluczowych prac badawczych oraz przegląd działań monitoringowych stanowiących podstawę ochrony i zrównoważonego gospodarowania populacjami ptaków (art. 10).

Państwa członkowskie mogą tu wymienić m.in. atlasy rozmieszczenia ptaków, informacje o prowadzonych programach monitoringowych czy odnośniki do krajowych czerwonych list. Część A obejmuje również informacje o gatunkach ptaków niewystępujących naturalnie w stanie dzikim w UE, które zostały introdukowane w okresie objętym raportem.

Część B zawiera szczegółowe dane o stanie i trendach gatunków ptaków. Zakres tematyczny tej części dzieli się na:

• informacje ogólne (m.in. kody i nazwy gatunkowe oraz okresy, w jakich poszczególne gatunki podlegają raportowaniu);
• liczebności krajowych populacji (dane o liczebnościach populacji w całym kraju);
• trendy liczebności populacji (informacje o zmianach liczebności populacji w dwóch okresach: od 1980 r. (długoterminowy trend liczebności) oraz od 2013 r. (krótkoterminowy trend liczebności);
• rozmieszczenie populacji lęgowych (rozmieszczenie populacji lęgowej wszystkich gatunków ptaków w oparciu o siatkę kwadratów 10x10 km);
• trendy rozmieszczenia populacji lęgowych (trend rozmieszczenia populacji lęgowej określa się w dwóch okresach – krótkoterminowym i długoterminowym – analogicznie do trendu liczebności populacji);
• zagrożenia (główne czynniki wpływające na zmiany liczebności populacji);
• działania ochronne (wykaz działań ochronnych podejmowanych dla danego gatunku w okresie raportowania na terenie państwa członkowskiego);
• występowanie na obszarach specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (określenie liczebności populacji występującej w OSOP Natura 2000 oraz jej krótkoterminowego trendu);
• postępy we wdrażaniu planów ochrony;
• informacje o gatunkach łownych i wielkości pozyskania łowieckiego (dla każdego gatunku łownego w Polsce określono liczbę odstrzelonych osobników).

Skąd pochodzą dane do raportu?

Raport został oparty na wielu źródłach informacji, a jednym z głównych był Monitoring Ptaków Polski (MPP), realizowany przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska jako część Państwowego Monitoringu Środowiska. Głównym wykonawcą raportu było konsorcjum Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków i Muzeum i Instytutu Zoologii PAN. Ponadto, istotny wkład merytoryczny dotyczący występowania ptaków lęgowych, ich ochrony i zagrożeń wniosły dane Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Parków Narodowych oraz Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych. Do stworzenia map rozmieszczenia populacji lęgowych gatunków wykorzystano także dane pochodzące m.in. z bazy Ornitho oraz Kartoteki Rzadkich Ptaków.

Najważniejsze wyniki dla Polski

Liczebność populacji określono dla 238 gatunków występujących w Polsce w okresie lęgowym, 10 gatunków przelotnych i 45 gatunków zimujących.

W okresie lęgowym struktura liczebności wyglądała następująco:

• 15 gatunków nielęgowych (6%)
• 48 gatunków (20%) – populacje do 1000 par;
• 50 gatunków (21%) – populacje w przedziale 1001–10 000 par;
• 41 gatunków (17%) – populacje w przedziale 10 001–100 000 par;
• 57 gatunków (24%) – populacje w przedziale 100 001–1 000 000 par;
• 27 gatunków (11%) – populacje przekraczające 1 000 000 par.

Najliczniejszą grupę stanowiła klasa 100 001–1 000 000 par (24%), natomiast łącznie 41% gatunków miało populacje mniejsze niż 10 000 par.

W okresie lęgowym co roku w Polsce do lęgów przystępowało od 87 do 100 mln par (w latach 2013–2018 - 91 do 110 mln par). Niemal połowę tej liczby stanowiły populacje zaledwie 10 najliczniejszych gatunków, przede wszystkim: zięby (blisko 6,8 mln), skowronka (ponad 6,5 mln) i wróbla (5,3 mln).

W okresie zimowym w Polsce odnotowano od 1,2 mln do 2,6 mln osobników ptaków wodno-błotnych (w latach 2013–2018 od 770 tys. do 1,6 mln os.). Niemal 60% tej liczby tworzyły populacje trzech najliczniejszych gatunków kaczek: krzyżówki oraz dwóch gatunków morskich – lodówki i uhli. Szacunki liczebności ptaków zimujących oparto głównie na wynikach z najważniejszych miejsc zimowania w Polsce (Monitoring Zimujących Ptaków Wodnych), dlatego należy je traktować jako wartości minimalne.

W przypadku ptaków przelotnych dla 10 gatunków udało się zgromadzić dane pochodzące z usystematyzowanych liczeń (takich jak Monitoring Noclegowisk Gęsi, Monitoring Noclegowisk Żurawia czy akcje liczeń czajki i siewki złotej), co pozwoliło na stosunkowo precyzyjne oszacowanie wielkości ich populacji. Raportowaniu podlegało też innych 47 gatunków, lecz z uwagi na brak danych monitoringowych w skali kraju podano jedynie wielkość populacji w OSOP.

Krótkoterminowy trend liczebności, obliczany w raportach z DP dla okresu 12 lat (obejmującego lata 2013–2024), określono dla 225 gatunków w okresie lęgowym, 4 gatunków przelotnych oraz 41 zimujących. Wśród ptaków lęgowych 143 gatunków wykazywało kierunkowe trendy zmian liczebności: dla 75 z nich trend był rosnący, a dla 68 spadkowy. Populacje 56 gatunków uznano za stabilne, 18 sklasyfikowano jako fluktuujące, natomiast dla 8 gatunków nie udało się określić kierunku zmian liczebności.

Wśród 41 gatunków ptaków wodno-błotnych zimujących w Polsce wyraźnie dominowały trendy wzrostowe, odnotowane dla 26 populacji. Krótkoterminowy spadek liczebności populacji zarejestrowano dla 8 gatunków, a 3 populacje uznano za stabilne. Dla 4 populacji, które charakteryzowały się fluktuacjami liczebności, nie było możliwe określenie kierunku zmian. Dla 4 gatunków w okresie przelotów odnotowano wzrost liczebności u 3 gatunków, a dla jednego nie określono kierunku zmian.

Długoterminowy trend liczebności, obliczany od roku 1980, określono dla 131 gatunków lęgowych. W badanym okresie kierunkowe zmiany liczebności odnotowano dla 110 gatunków: 65 populacji wykazało wyraźny wzrost, natomiast 45 - spadek liczebności. Brak kierunkowego trendu odnotowano dla 21 gatunków, spośród których 5 uznano za stabilne, a 16 charakteryzowało się fluktuacjami liczebności. Z uwagi na brak danych referencyjnych nie raportowano trendu długoterminowego dla ptaków zimujących i przelotnych.

Dla wszystkich raportowanych 238 gatunków ptaków lęgowych określono przybliżoną wielkość areału lęgowego. Analizę przeprowadzono na podstawie danych obserwacyjnych pochodzących głównie z portalu Ornitho oraz z MPP, uzupełnione o informacje z ornitologicznych kartotek regionalnych, akcji liczeń ptaków (jak cenzus bociana białego organizowany przez Grupę Badawczą Bociana Białego) oraz danych zgromadzonych przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska, Parki Narodowe i inne podmioty zajmujące się ochroną przyrody. Ze względu na brak prac atlasowych, polegających na dokładnym sprawdzaniu każdego kwadratu 10x10 km w Polsce w okresie  raportowym, wykorzystano dostępne dane pozwalające jedynie na przybliżone oszacowanie wielkość areałów. Raportowana powierzchnia areałów lęgowych wahała się w zakresie od 100 km² (jeden zajęty kwadrat 10x10 km stwierdzony dla bataliona, łęczaka i błotniaka zbożowego) do 299 200 km² dla bociana białego.

W raporcie wymieniono łącznie 2807 rekordów dla 100 różnych zagrożeń (obejmujących zarówno stan obecny, jak i perspektywę najbliższych kilkunastu lat) negatywnie wpływających na krajowe populacje ptaków. Najwięcej rekordów (18,5%) dotyczyło szeroko rozumianych niekorzystnych oddziaływań urbanizacji i infrastruktury osadniczej na ptaki. Znaczący udział miały również zagrożenia związane z pozyskiwaniem zasobów przyrodniczych (12,8%) i działalnością rolniczą (12,2%). Kolejne istotne grupy stanowiły czynniki związane z produkcją energii (9,5%) i transportem (9,2%). W raporcie uwzględniono również działania ochronne – zarówno już realizowane, jak i planowane do wdrożenia w Polsce – stanowiące odpowiedź na zidentyfikowane zagrożenia.

Ponadto w raporcie znajdują się sekcje dotyczące działań ochronnych podejmowanych dla danego gatunku na terenie państwa członkowskiego, a także informacji o gatunkach łownych i wielkości pozyskania łowieckiego.

Spośród 35 gatunków ptaków występujących w Polsce, dla których opracowano plany ochrony na poziomie międzynarodowym, jedynie 4 posiadają odpowiedniki krajowe: orlik krzykliwy, orlik grubodzioby, kulik wielki i dubelt. Oznacza to, że dla większości gatunków priorytetowych dla UE wciąż brakuje w Polsce strategii ochrony, które przekładałyby międzynarodowe założenia na konkretne działania realizowane na poziomie krajowym.

Dla 13 gatunków łownych zaraportowano liczby pozyskanych osobników w sezonach 2018/2019–2023/2024. Najliczniej pozyskiwanymi gatunkami był bażant (43–88 tys. os./rok) oraz krzyżówka (39–67 tys. os./rok), a najmniejszą presję łowiecką miał jarząbek (37–92 os./rok) i słonka (169–465 os./rok).

Raport został złożony do Komisji Europejskiej, a jego wyniki będą dostępne w 2026 roku.

Wykorzystanie wyników i poprzednie cykle raportowania

Pierwszy raport przygotowany przez Polskę zgodnie z wytycznymi Komisji Europejskiej z 2011 r. został złożony w 2013 r. i obejmował lata 2008–2012. Kolejny cykl raportowania dotyczył okresu 2013–2018. Dane z tego i innych krajowych raportów posłużyły m.in. do opracowania syntetycznego raportu State of nature in the EU 2020 oraz aktualizacji European Red List of Birds 2021. Publikacje te pokazują, jak wyniki raportowania z art. 12 Dyrektywy Ptasiej są wykorzystywane do oceny stanu ochrony ptaków w Europie oraz do formułowania priorytetów polityki ochrony przyrody w UE.

W raporcie State of nature in the EU 2020 zastosowano ujednolicone kategorie oceny stanu populacji, wspólne dla raportowania z Dyrektywy Ptasiej i Siedliskowej, co pozwoliło na spójne komunikowanie stanu ochrony ptaków i siedlisk w całej Unii Europejskiej. Wykazano, że na poziomie UE dobry stan populacji odnotowano u 47% gatunków ptaków, natomiast odsetek gatunków w stanie złym lub niekorzystnym wynosił 39% i wzrósł w porównaniu z poprzednim okresem raportowym. W ujęciu krótkoterminowym 23% gatunków wykazywało wzrost liczebności, 28% stabilność, a 30% – spadki. Najgorszą kondycję stwierdzono w przypadku populacji ptaków krajobrazu rolniczego oraz gatunków morskich.

W European Red List of Birds 2021 13% gatunków w Europie (a w UE blisko 19%) oceniono jako zagrożone, a łącznie ponad jedna czwarta gatunków w UE została uznana za zagrożone lub bliskie zagrożenia.

Dostęp do danych i kolejne publikacje

Przegląd wyników z poprzednich cykli raportowania dla poszczególnych gatunków i państw (w tym Polski) jest dostępny w narzędziu Article 12 na portalu EIONET.

Na tej samej platformie zostaną udostępnione również dane z lat 2019–2024, po zakończeniu ich opracowywania przez Komisję Europejską. Wyniki najnowszego cyklu będą podstawą kolejnych europejskich analiz i publikacji, które zaczną się ukazywać od roku 2026. Dzięki temu raportowanie z art. 12 Dyrektywy Ptasiej pozostaje kluczowym narzędziem śledzenia zmian w stanie populacji ptaków oraz planowania skutecznych działań ochronnych na poziomie krajowym i unijnym.