Monitoring Kormorana – sytuacja gatunku w kraju wobec nowych zagrożeń
Kormoran Phalacrocorax carbo jest jednym z najlepiej monitorowanych gatunków ptaków wodnych w Polsce. Dzięki danym zbieranym w programie dedykowanemu temu gatunkowi (Monitoring Kormorana – MKO), realizowanego od 2015 roku w ramach Monitoringu Ptaków Polski (MPP), możliwe jest nie tylko śledzenie długoterminowych trendów populacyjnych, ale także szybkie reagowanie na nowe zagrożenia – takie jak wirus grypy ptaków HPAI, który w ostatnich latach znacząco wpłynął na populacje ptaków wodnych w Europie.
JAK MONITORUJEMY KORMORANA?
Program ma charakter cenzusu populacji, a więc co roku monitoringiem obejmowane są wszystkie znane kolonie kormoranów w Polsce. Punktem wyjścia jest spis kolonii, które były kontrolowane w poprzednim roku monitoringu. Dodatkowo koordynator programu poszukuje informacji o nowych koloniach – głównie za pośrednictwem różnych publikatorów internetowych. Nowe stanowiska zgłaszane są także do monitoringu bezpośrednio przez obserwatorów.
Kontrole polegają na bezpośrednim wejściu do kolonii, podczas których liczone są wszystkie zajęte gniazda. Zatem w MKO uzyskujemy wyniki dotyczące liczebności w każdej kolonii, sumę par krajowej populacji, liczbę zajętych stanowisk oraz areał opisywany liczbą powierzchni próbnych 10x10 km (Instrukcja MKO: https://monitoringptakow.gios.gov.pl/instrukcje-i-formularze.html).
OD EKSPANSJI DO STABILIZACJI
Do lat 1980 zdecydowana większość lęgowej populacji kormorana skoncentrowana była w kilku koloniach w północnej Polsce – nad dużymi jeziorami, Zalewem Wiślanym i Zalewem Szczecińskim. W dwóch ostatnich dekadach ubiegłego wieku nastąpiła silna ekspansja gatunku, przebiegająca przede wszystkim w głąb lądu (Chylarecki i in. 2018).
W latach 1985–1993 liczba zasiedlonych powierzchni z gniazdowaniem pewnym wyniosła łącznie 66, natomiast w perspektywie lat 1985–2004 urosła ona do 100 (Goc i in. 2007).
Rozszerzanie się areału i wzrost liczebności kormorana było spowodowane najprawdopodobniej zwiększeniem dostępności pokarmu wywołanym eutrofizacją wód i rybacką działalnością człowieka, a także objęciem gatunku ochroną częściową oraz zaniechaniem stosowania pestycydów w rolnictwie.
Pierwsze kompletne liczenia kormorana w kraju odbyły się w roku 2006. Kolejne cenzusy przeprowadzono w latach 2010, 2012 i 2013 (m.in. Bzoma 2012).
W roku 2015 rozpoczęto coroczny monitoring w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska. Liczebność w kraju do roku 2025 wahała się od 24 830 (2021) do 30 066 par (2016). W latach prowadzenia programu stwierdzono stabilny trend liczebności populacji.
Zauważalny był z kolei wzrost liczby powierzchni zajmowanych przez gatunek, szczególnie w latach 2015–2024, kiedy wartość ta urosła z 54 do 74. W latach 2022–2025 areał lęgowy ustabilizował się na poziomie 70–75 powierzchni.
Populacja kormorana koncentruje się przede wszystkim w północnej i centralnej części kraju. Kolonie liczące ponad 1000 par znajdują się na wybrzeżu, na Mazurach oraz nad Zbiornikiem Włocławskim. W roku 2025 najliczniejsza kolonia położona była na wyspie Chełminek na Zalewie Szczecińskim i liczyła 5830 par.
Coraz częściej ptaki zaczynają gniazdować w dolinach rzek, na zbiornikach zaporowych, a także na stawach rybnych i w innych antropogenicznych ekosystemach wodnych.
NEGATYWNA PRESJA CZŁOWIEKA I CHOROBY
Kormoran jest wybitnie narażony na konflikty z człowiekiem. Jako gatunek rybożerny, nie cieszy się entuzjazmem ze strony przedstawicieli środowisk rybackich. Znane są przypadki zarówno nielegalnego, jak i podpartego prawem niszczenia kolonii lęgowych i odstrzału interwencyjnego ptaków. W pobliżu stawów rybnych i innych zbiorników, gdzie prowadzi się działalność rybacką, wykorzystuje się m.in. płoszenie za pomocą armatek hukowych. Efekt tych zabiegów może być lokalnie niekorzystny dla populacji gatunku.
Warto jednak wspomnieć, iż kormoran pełni rolę naturalnego regulatora ekosystemów wodnych. Jego presja drapieżnicza wpływa na strukturę populacji ryb, poprawia ich kondycję przez selekcję słabszych osobników, a pośrednio może kształtować również stan całego zbiornika wodnego. Z ekologicznego punktu widzenia jest ważnym elementem naturalnej równowagi.
Nowym czynnikiem wpływającym na populację kormorana w Europie stał się wysoce zjadliwy wirus grypy ptaków HPAI. W ostatnich latach choroba ta powodowała śmiertelność w koloniach wielu gatunków ptaków wodnych, zwłaszcza mew i rybitw. Kormorany, choć początkowo uważane za mniej podatne, również zaczęły doświadczać lokalnych strat.
W latach 2021–2022 odnotowano w Europie liczne przypadki masowej śmiertelności kormoranów w koloniach lęgowych, m.in. w Niemczech, Danii i Szwecji (Bregnballe i in. 2024). W Polsce wpływ HPAI na kormorana nie został jak dotąd zaobserwowany (Marchowski i in. 2025). Ma to związek najprawdopodobniej z charakterem gniazdowania gatunku na obszarze kraju. Niemal wszystkie polskie kolonie kormorana zlokalizowane są na drzewach. Z kolei w państwach, gdzie stwierdzono śmiertelność wskutek wirusa ptasiej grypy, najbardziej narażone były kolonie, w których ptaki gniazdowały na ziemi. W takich miejscach bliskość gniazd sprzyjała transmisji wirusa przez kontakt z odchodami czy treścią pokarmową.
KORMORAN W HELCOM
Polska jest sygnatariuszem HELCOM, czyli Komisji Helsińskiej – regionalnej organizacji międzyrządowej funkcjonującej na podstawie Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego z dnia 9 kwietnia 1992 r.
Celem Konwencji Helsińskiej jest ochrona środowiska Morza Bałtyckiego przed wszelkimi zanieczyszczeniami z lądu, powietrza i morza, a także ochrona różnorodności biologicznej i promowanie zrównoważonego wykorzystania zasobów morskich.
Jednym z zobowiązań Polski wynikających z członkostwa w HELCOM jest monitorowanie stanu środowiska morskiego. W ramach Monitoringu Ptaków Polski realizuje się kilka programów, które w tym pomagają. Wśród nich danych dostarcza omawiany Monitoring Kormorana. Raportowaniu do HELCOM podlegają stanowiska lęgowe położone do 10 km od brzegu wód morskich (w tym wód wewnętrznych).
W związku z tym w corocznych raportach z sezonu lęgowego MPP wyróżnia się podział na kolonie nadmorskie i śródlądowe. Zauważalny jest trend spadku liczebności tych pierwszych, z kolei kolonie położone na śródlądziu notują wzrost liczebności.
Literatura
Bregnballe T., i in. 2024. Outbreaks of highly pathogenic avian influenza (HPAI) epidemics in Baltic Great Cormorant Phalacrocorax carbo colonies in 2021 and 2022. Bird Study 71: 353–366.
Bzoma S. 2012. Projekt ochrony kormorana w Polsce: projekt Strategii Zarządzania Populacją Kormorana w Polsce. Kormoran w aspekcie zrównoważonego korzystania z zasobów rybackich. Morski Instytut Rybacki – Państwowy Instytut Badawczy, Gdynia: 71–82.
Chylarecki P., i in. 2018. Trendy liczebności ptaków w Polsce. GIOŚ, Warszawa.
Goc M., Bzoma S., Kalisz M. 2007. Kormoran Phalacrocorax carbo. W: Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Chylarecki P., Neubauer G. Atlas rozmieszczenia ptaków lęgowych Polski 1985–2004. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.
Marchowski D., Chara P., Borek Ł., Kajzer Z., Bzoma S. 2025. Effects of Highly Pathogenic Avian Influenza Among Colonial Waterbirds in the Lower Odra Valley. Acta Ornithologica 59: 23-33.